استرس، مغز مضطرب و بدن آماده‌ی خطر | آنچه باید بدانید

حتما برای شما هم اتفاق افتاده است که زمان‌هایی در اثر فکر یا اتفاقی ناگهان دچار فشاری جدی در تمام بخش های بدن خود شدید و تا پایان آن فشار حس کردید که دیگر همه چیز از روال عادی خارج شده و می‌بایست کاری انجام دهید. در علم روانشناسی این پدیده را استرس یا فشار روانی می نامند. در این پست قصد داریم شما خوانندۀ گرامی را با پدیدۀ شایعی به نام استرس آشنا کنیم؛ پس تا پایان این مطلب با آکادمی باقریه همراه باشید.

استرس چیست و آیا وجود آن به معنای بیماری است؟

همانطور که گفتیم این پدیده شایع است و از آن دسته مسائلی است که همه آن را تجربه کرده‌ایم، اما شاید برخی از ما هنوز به‌طور کافی با آن آشنایی نداشته باشیم. استرس پاسخی است که بدن انسان و سایر جانوران دیگر نسبت به تغییر شرایط و با هدف ایجاد سازگاری آن موجود با شرایط جدید به وجود می‌آورد.

در هنگام استرس، بدن تمام منابع و انرژی خود را برای حفظ بقا و سازگاری با شرایط جدید به کار می‌گیرد و سایر امور عادی بدن را کند و یا غیر‌فعال می کند؛ برای همین توان و نیرو برای مدت کوتاهی افزایش می‌یابد. هدف از ایجاد استرس و رویداد آن در جانوران، حفظ بقای آن‌ها در شرایط نا‌مناسب و ناپایدار و نیز آماده ساختن آن‌ها برای مواجهه با تهدید‌ها و زنده بیرون آمدن از تهدید است.

اجداد ما که در دوران پارینه سنگی زندگی می کردند مانند ما در دوران حاضر، در آپارتمان‌های امروزی و امکانات فعلی زندگی نمی‌کردند و تا پیش از دستیابی به فناوری کشاورزی، تمامی آنها خوراک‌جو بودند. برای همین می‌بایست در ایام و زمان‌های مختلف از روز و شب در دل جنگل به دنبال یافتن غذا می رفتند و آنها در جنگل تنها نبودند بلکه رقبا و دشمنانی داشتند که منتظر آنها به کمین نشسته بودند.

در این میدان جنگ که هر کس به دنبال نابود کردن دیگری و شکار طعمۀ خویش بود، تنها چیزی که انسان اولیه را در این موقعیت حفظ می‌کرد استرس بود. استرس بود که او را هوشیارتر، تیزتر، سریع‌تر، خردمندتر و قوی‌تر می‌ساخت.

 

چه وقتی استرس به ضرر ما تمام می شود؟

پیش‌تر گفتیم که استرس عامل نجات بشر بوده و هست، اما همین ناجی بشریت می تواند به صورت سمی علیه خودمان عمل کند. برای اینکه مطلب را روشن سازیم، اجازه دهید به مثالی رایج و درخور این موضوع مراجعه کنیم. در مغز و بدن انسان استرس همچون دزدگیر ماشین عمل می‌کند که به محض دریافت تهدید یا خطر، بلافاصله فعال شده و سایر بخش ها را هوشیار و گوش‌به‌زنگ می کند؛ اما همین دزدگیر هوشمند اگر بیش از حد فعال شود، به‌طور طولانی مدت فعال باشد یا به قدری حساس باشد که برخورد دُم گربه به بدنۀ ماشین را هم خطر تلقی کند و به موجب آن فعال شود، آن وقت است که دردسر‌ساز شده و نیازمند توجهی جدی به این مسئله است.

اکنون با ذکر این مثال، بیان این مسئله ساده‌تر شد. در گذشته، منظور اجداد اولیۀ ما، تهدید‌ها حقیقی و واقعی بودند. مثلا هنگامی که یک انسان اولیه در جنگل به جستجوی غذا می‌رفت، همیشه این احتمال وجود داشت که حیوانی وحشی به او حمله کرده و او را از پای درآورد؛ اما امروز این موضوع چندان محتمل نیست، چرا که اغلب ما در اماکنی زندگی می کنیم که اینجور تهدید‌ها به حداقل ممکن رسیده‌اند. پس چه چیزی موجب استرس ما می شود؟

صرف نظر از رویداد ها و وقایع حقیقی که در هر جامعه ای به سبک و سیاق خودش وجود دارد، اغلب عوامل استرس‌زا برای ما انسان های معاصر، تفکر غیر صحیح و افکار خودآیند منفی هستند. این افکار در اثر تحریف‌های شناختی، یعنی الگو‌های تفکر نادرست و باور‌های بنیادین و میانجی ما انسان‌ها به وجود می آیند.

علائم استرس

در هنگام استرس، ما سه دسته از علائم را تجربه می کنیم:

علائم فیزیولوژیک و جسمانی

این علائم شامل تمامی تغییراتی است که در جسم ما رخ می دهند؛ از جمل افزایش ضربان قلب، افزایش فشارخون، افزایش ریتم تنفس، کوتاه و سطحی شدن تنفس، تعریق دست‌ها، سفت و منقبض شدن عضلات، اختلال در سیستم هاضمه، سرگیجه، احساس خفگی، حالت تهوع، سردرد، تاری دید و …

علائم هیجانی

این علائم شامل تغییرات محسوسی است که به دنبال شروع پاسخ استرس، در سطح احساسات و هیجانات ما رخ می دهند؛ مانند احساس خشم، ترس، افت خلق و غم و …

علائم شناختی

این علائم، دسته‌ای از علامت ها هستند که به دنبال ایجاد پاسخ استرس در سیستم شناختی ما به‌وجود می‌آیند. از جمله این علائم می‌توان به اختلال در تمرکز، اختلال در حافظه، اختلال در گفتار، اختلال در تصمیم‌گیری و حل مسئله، بد‌بینی و تغییر موقتی یا دائمی نگرش اشاره کرد.

استرس بر رفتار ما چه اثری می‌گذارد؟

همانطور‌که در ابتدای مقاله گفته شد، استرس قرار است ما را در برابر تهدید‌ها حفظ کند و به حفظ بقای بشر و سازگاری او کمک کند؛ بنابراین با شروع پاسخ استرس، رفتار عادی و آرام فرد به رفتار ستیز، گریز یا فریز تغییر می‌کند. در این هنگام است که بسته به موقعیت و تهدید، فرد به یک شکل از این سه شکل رفتار می کند. به عنوان مثال، موقعی که نیاز باشد و توانایی آن را هم داشته باشد که از حقوق و اموالش دفاع کند رفتار ستیز (جنگ) را از خود نشان می‌دهد، زمانی که تهدیدی وجود داشته باشد که نتواند در مقابل آن ایستادگی کند و احتمال آسیب یا نابودی او را با خود به همراه داشته باشد، فرد مورد نظر رفتار گریز (فرار) را از خود نشان می‌دهد و در مواقعی که هیچ کدام از این دو ممکن نباشد، فریز (خشک شدن) می‌شود.

برای نمونه هنگامی که در خیابان در حال عبور از عرض چهار راه هستیم و ناگهان متوجه می شویم که از دو طرف در معرض برخورد با ماشین‌ها قرار داریم به‌طور ناگهانی و بدون فکر‌کردن سرجای خود میخکوب می‌شویم و هیچ حرکتی نمی کنیم؛ به این اتفاق اصطلاحاً فریز شدن می‌گویند.

جمع‌بندی

استرس همانقدر‌که برای ما مفید و ضروری است، فعالیت مضاعف و نا‌صحیح آن هم موجب فرسودگی و اختلال در تمامی عرصه‌های مختلف زندگی ما می‌شود؛ از این رو بسیار مهم است که تکنیک‌ها و مهارت‌های مقابله با استرس، نظیر آرام‌سازی عضلانی پیش‌رونده و یا تکنیک‌های تنفس دیافراگمی را به خوبی یاد بگیریم، تا در این مواقع از عواقب بعدی استرس جلوگیری کنیم. همچنین بسیار مهم است که درصورت تجربۀ مزمن استرس، به متخصص این حوزه (روان‌شناس یا روان‌پزشک) مراجعه کرده و درصورت نیاز کمک حرفه‌ای از ایشان دریافت کنیم.